Khu di tích lịch sử Lệ Chi Viên, thuộc xã Đại Lai, tỉnh Bắc Ninh, là địa điểm tâm linh gắn với tên tuổi Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi và Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ.
Nơi đây còn được biết đến là địa danh lịch sử liên quan đến vụ án Lệ Chi Viên năm 1442 – một trong những vụ án oan nổi tiếng và bi thương trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Theo sử sách ghi lại, Lệ Chi Viên xưa vốn là hành cung của các triều đại phong kiến, nơi vua chúa dừng chân nghỉ ngơi trong những chuyến tuần du vùng Kinh Bắc. Không chỉ mang ý nghĩa là điểm nghỉ chân, hành cung này còn giữ vai trò quan trọng về quân sự và giao thông khi nằm ở vị trí chiến lược của vùng Bắc Bộ, gần tuyến sông Đuống – con sông gắn với nhiều dấu ấn văn hóa, lịch sử lâu đời. Vùng đất Đại Lai nói riêng và khu vực dọc hai bờ sông Đuống nói chung từ lâu đã được xem là một trong những trung tâm trầm tích văn hóa của vùng Kinh Bắc, nơi hội tụ nhiều giá trị lịch sử và truyền thống hiếu học. Chính tại nơi đây đã xảy ra sự kiện lịch sử đau lòng liên quan đến Nguyễn Trãi – vị đại công thần của triều Lê sơ.
Cổng tam quan Đền Lệ Chi Viên
Nguyễn Trãi (1380–1442), hiệu Ức Trai, quê gốc ở Chí Linh (Hải Dương), là nhà chính trị, nhà quân sự, nhà ngoại giao và nhà tư tưởng lớn của dân tộc. Ông có công lao to lớn trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn cùng Lê Lợi đánh đuổi giặc Minh, giành lại độc lập cho đất nước. Không chỉ là bậc anh hùng kiệt xuất, Nguyễn Trãi còn là danh nhân văn hóa với nhiều tác phẩm giá trị như Bình Ngô đại cáo, Quốc âm thi tập… Tư tưởng của ông thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo, gắn liền với thực tiễn xã hội Đại Việt thời Hậu Lê. Tuy nhiên, cuộc đời Nguyễn Trãi lại khép lại bằng một bi kịch lớn khi ông cùng gia quyến bị kết tội trong vụ án Lệ Chi Viên năm 1442 và phải chịu hình phạt “chu di tam tộc”. Mãi đến nhiều năm sau, triều đình mới minh oan cho ông. Sự kiện này trở thành nỗi đau lịch sử, đồng thời cũng là biểu tượng cho sự trân trọng và tiếc thương của hậu thế đối với một bậc hiền tài của dân tộc.
Khu di tích Đền Lệ Chi Viên
Trải qua nhiều biến thiên của thời gian, dấu tích của hành cung xưa gần như không còn nguyên vẹn. Nhằm tưởng nhớ công lao của Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ, đồng thời gìn giữ giá trị lịch sử của địa danh Lệ Chi Viên, năm 2006, chính quyền và nhân dân địa phương đã khởi công xây dựng đền Lệ Chi Viên trên nền đất cũ. Khu di tích hiện có tổng diện tích gần 1.000m², các công trình được bố trí hài hòa, khu trung tâm được kiến trúc theo kiểu chữ đinh gồm: hồ bán nguyệt, nhà tiền tế, nhà hậu cung. Bên trong bài trí các đồ thờ tự tôn nghiêm, hoành phi, câu đối và là nơi đặt tượng thờ Anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi và Lễ nghi học sỹ Nguyễn Thị Lộ, phía trên treo các bức hoành phi “Đẩu khuê cao chiếu”, “Trung trinh tiết liệt”, “Lệ Chi Viên thần nữ”, và hai bên các cột có những đôi câu đối nội dung ca ngợi về tấm lòng sáng như sao Khuê của Nguyễn Trãi và thanh danh trong sạch của Nguyễn Thị Lộ. Ngoài ra còn có các công trình kiến trúc tiêu biểu khác như: cổng tam quan, đài Lệ Chi Viên, nhà giải vũ, tượng giọt lệ, tượng Nguyễn Thị Lộ, nhà bia…
Ngày nay, đền Lệ Chi Viên không chỉ là nơi thờ tự và tưởng niệm Anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi cùng Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ, mà còn trở thành điểm đến văn hóa, lịch sử và tâm linh của người dân địa phương cũng như du khách thập phương. Với không gian yên bình, thơ mộng bên dòng sông Đuống, khu di tích góp phần nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau về công lao của những bậc hiền tài, đồng thời tôn vinh truyền thống văn hiến của vùng đất Kinh Bắc.
